Post-exposure prophylaxis သို့မဟုတ္ PEP

.

ေရးသားသူ Dr. Thiha Phyo Myint
ေဆးပညာပိုင္းဆုိင္ရာတည္းျဖတ္သူ Dr. Kaung Thar.

လြန္ခဲ့တဲ့ တပတ္ေလာက္က အလုပ္သင္ဆင္းေနတဲ့ တပည့္ေလးတေယာက္ HIV positive လူနာကို ထိုးထားတဲ့ အပ္စူးမိလို႕ ေဆးေသာက္ေနရတဲ့အေၾကာင္း ကြၽန္ေတာ့္ကို လွမ္းေျပာပါတယ္။ သူေသာက္ေနရတဲ့ ေဆးကုထုံးကို Post-exposure prophylaxis သို့မဟုတ္ PEP လို႕ေခၚပါတယ္။ Exposure ဆိုတဲ့အဓိပၸာယ္က တစံုတခု/တစံုတေယာက္နဲ႕ ထိေတြ႕ျခင္းျဖစ္ျပီး ‘post’ ကေတာ့ ‘ျပီးေနာက္’ လို႕ အဓိပၸာယ္ရပါတယ္။ ’Prophylaxis’ ကေတာ့ ‘ၾကိဳတင္ကာကြယ္ျခင္း’လို႕ အဓိပၸာယ္ထြက္တဲ့အတြက္ အားလုံးကို ျခံုငံုျပီး ဘာသာျပန္လိုက္ရင္ တစံုတခု/တစံုတေယာက္နဲ႕ ထိေတြ႕အျပီး ေရာဂါမကူးစက္ေအာင္ ၾကိဳတင္ကာကြယ္ျခင္းလို႕ ဆိုႏိုင္ပါတယ္။ ဒီေနရာမွာေတာ့ HIV ပိုးမကူးေအာင္ ၾကိဳတင္ကာကြယ္တာေပါ့။

ေယဘုယ်အားျဖင့္ ဒီကုထုံးမွာ ေဆးႏွစ္မ်ိဳး/သုံးမ်ိဳးခန္႕ ပါဝင္တတ္ျပီး မွန္မွန္ကန္ကန္ ေသာက္သုံးမယ္ဆိုရင္ (အကယ္၍ မေတာ္တဆ ကူးခဲ့သည္ရွိေသာ္) ဗိုင္းရပ္စ္ပိုးကို ရပ္တန္႕တားဆီးဖို႕အခြင့္အလမ္း ရွစ္ဆယ္ရာခိုင္ႏွုန္းထိ ရွိေနပါတယ္။ဒါေပမယ့္ ညႊန္ၾကားထားတဲ့အတိုင္း ေဆးပတ္လည္ေအာင္ အျပီးထိ ေသာက္ဖို႕ေတာ့ လိုပါတယ္။အခ်က္အလက္ေတြအရ ဒီကုထုံးကိုသုံးစြဲတဲ့ လူေတြရဲ့ ထက္ဝက္ေလာက္ကပဲ ေဆးပတ္လည္တဲ့အထိ ေသာက္တယ္လို႕ဆိုပါတယ္။PEP ကို သတ္မွတ္ထားတဲ့အတိုင္း အဆုံးထိေသာက္မယ္ဆိုရင္ ၂၈ရက္တိတိေသာက္ရမွာျဖစ္ျပီး အခ်ိဳ႕လူေတြက ေဆးရဲ့ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြကို မခံႏိုင္လို႕ ဆက္မေသာက္ေတာ့တာျဖစ္ႏိုင္သလို ေဆးဖိုးမတတ္ႏိုင္ေတာ့လို႕ ဆက္မေသာက္တာမ်ိဳးလည္း ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။ (ဒီေဆးေတြက ေစ်းၾကီးသလို ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြလည္း မ်ားပါတယ္)။

ဒီေနရာမွာ ေမးဖို႕ရွိလာတာက PEP ကို ဘယ္သူေတြေသာက္ရမွာလဲဆိုတဲ့ အခ်က္ပါ။

PEP ကို ေအာက္ေဖာ္ျပပါလူေတြ ေသာက္သင့္ပါတယ္။

  •     ေလာေလာလတ္လတ္ လိင္ဆက္ဆံျခင္းကတဆင့္ HIV ပိုးကူးစက္ခံရျပီလို႕ မိမိကိုယ္ကို သကၤာမကင္းသူေတြ။
  •     ေဆးထိုးအပ္ ဒါမွမဟုတ္ ေသြး/ခႏၶာကိုယ္မွ ထြက္တဲ့အရည္တမ်ိဳးမ်ိဳး ေပက်ံေနတဲ့ ပစၥည္းတခုခုကို လတ္တေလာ မွ်ေဝသုံးစြဲထားတဲ့ မူးယစ္ေဆးဝါးသုံးစြဲသူေတြ။
  •     HIV ပိုးရွိတဲ့လူနာရဲ့ ခႏၶာကိုယ္က ထြက္တဲ့ အရည္တမ်ိဳးမ်ိဳးနဲ႕ မေတာ္တဆ ထိေတြ႕လိုက္မိတဲ့ က်န္းမာေရးဝန္ထမ္းေတြ (ေဆာင္းပါးအစမွာ ကြၽန္ေတာ္ေျပာခဲ့သလို လူနာကို ထိုးထားတဲ့ အပ္စူးမိတာ၊ခြဲစိတ္ရင္း HIV ပိုးရွိ လူနာရဲ့ ေသြး/အရည္တမ်ိဳးမ်ိဳးစင္သြားတာ စသျဖင့္ေပါ့)။
  •     HIV ပိုးရွိေနတဲ့ မိသားစုဝင္တဦးဦးကို ျပဳစုရင္း သူ႕ခႏၶာကိုယ္က ထြက္တဲ့ အရည္တမ်ိဳးမ်ိဳးနဲ႕ မေတာ္တဆ ထိေတြ႕လိုက္မိသူေတြ။

PEP ကို ဘယ္အခ်ိန္မွာ စေသာက္ရမွာလဲ။

သံသယျဖစ္ဖြယ္ အျပဳအမူကို ျပဳလုပ္အျပီး ၇၂နာရီအေတာအတြင္းမွာ PEP ကို စေသာက္ရပါမယ္။၇၂နာရီေက်ာ္သြားရင္ အက်ိဳးမရွိေတာ့တဲ့အတြက္ ဒီအခ်က္ဟာ အေရးၾကီးပါတယ္။ဒါေၾကာင့္ သင့္အေနနဲ႕ HIV ပိုးကူးစက္ခံရႏိုင္တဲ့ အျပဳအမူတခုခုကို ျပဳလုပ္လိုက္မိတယ္/အျဖစ္အပ်က္တခုခုနဲ႕ ၾကံုေတြ႕လိုက္ရတယ္ဆိုရင္ ဆရာဝန္နဲ႕အျမန္ဆုံးျပသတိုင္ပင္ဖို႕ လိုအပ္ပါတယ္။

ဒီကုထုံးက ဘယ္လိုအလုပ္လုပ္သလဲ။ဘာေဆးေတြ ပါသလဲ။

ဗိုင္းရပ္စ္ပိုးဆန္႕က်င္ေဆးႏွစ္မ်ိဳး/သုံးမ်ိဳးေလာက္ကို ေပါင္းစပ္ျပီး PEP ကုထုံးအျဖစ္ အသုံးျပဳပါတယ္။ဒီလို ေသာက္သုံးျခင္းအားျဖင့္ HIV ဗိုင္းရပ္စ္ပိုးေတြ သင့္ခႏၶာကိုယ္ထဲမွာ ပြါးမ်ားျခင္းကို ကာကြယ္တားဆီးႏိုင္မွာပါ။

ဒီေဆးေတြကို တေန႕တၾကိမ္ ဒါမွမဟုတ္ ႏွစ္ၾကိမ္ေလာက္ ေသာက္ရမွာျဖစ္ျပီး ၂၈ရက္တိတိ ေသာက္ရမွာျဖစ္ပါတယ္။

ကမာၻ႔က်န္းမာေရးအဖြဲ႕အစည္း (WHO)က သတ္မွတ္ထားတဲ့ ရည္ညႊန္းခ်က္ေတြအရ tenofovir အမည္ရ ေဆးကို lamivudine (3TC လို႕လည္း ေခၚပါတယ္) ဒါမွမဟုတ္ emtricitabine (FTC လို႕လည္း ေခၚပါတယ္) ေဆးနဲ႕ ေပါင္းစပ္ေသာက္သုံးရမွာပဲ ျဖစ္ပါတယ္။ဒါ့အျပင္ lopinavir လို႕ေခၚတဲ့ ေဆးတမ်ိဳးကိုလည္း ထည့္ေသာက္ဖို႕ လိုေကာင္းလိုမွာပါ။

အထက္မွာေဖာ္ျပခဲ့တဲ့ ေဆးေတြကေတာ့ အရြယ္ေရာက္ျပီးသူေတြအတြက္ျဖစ္ျပီး အသက္ဆယ္ႏွစ္ေအာက္ကေလးေတြမွာ PEP တိုက္ဖို႕ လိုအပ္လာျပီဆိုရင္ေတာ့ AZT လို႕ လူသိမ်ားတဲ့ zidovudine နဲ႕ 3TC တို႕ကို တြဲဖက္သုံးစြဲရမွာ ျဖစ္ပါတယ္။လိုအပ္ရင္ lopinavir ကိုလည္း ထည့္တိုက္ရပါမယ္။ဒါကေတာ့ သင့္ဆရာဝန္ရဲ့ ဆုံးျဖတ္ခ်က္အေပၚမွာ မူတည္ေနပါတယ္။

ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြက ဘာေတြလဲ။

ကြၽန္ေတာ္အထက္မွာ ေျပာခဲ့သလိုပါပဲ၊ PEP ကုထုံးကို အျပီးထိ ဆက္မေသာက္ၾကရျခင္းရဲ့ အေၾကာင္းရင္းတခုက ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြ မ်ားျပားျခင္းပါ။ ဒီေဆးေတြဟာ ပ်ိဳ႕အန္မအီမသာျဖစ္ျခင္းကိုသာမက ဝမ္းေလွ်ာျခင္း၊ အလြန္အကြၽံအန္ျခင္းေတြကိုလည္း ျဖစ္ေပၚေစႏိုင္ပါတယ္။ ျပင္းျပင္းထန္ထန္ကို ျဖစ္တတ္တာပါ။ ဒါ့အျပင္ ရွားရွားပါးပါးဆိုသလို အသည္းျပႆနာေတြလည္း ေပၚေပါက္လာတတ္ပါေသးတယ္။တကယ္လို႕ ဒီကုထုံးနဲ႕မတိုးဘူးဆိုရင္ အျခားေသာ HIV ေဆးေတြနဲ႕လည္း ကုမရျဖစ္တတ္ပါေသးတယ္။

အခ်ဳပ္အားျဖင့္ ေျပာရရင္ေတာ့ မေမွ်ာ္လင့္ဘဲ HIV ပိုးကူးစက္ခံရႏိုင္တဲ့ အေျခအေနေတြကို PEP လို႕ေခၚတဲ့ ေဆးဝါးကုထုံးက အတိုင္းအတာတခုထိ ေျဖရွင္းေပးႏိုင္ပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ဒီေဆးေတြကို သံသယျဖစ္ဖြယ္အျပဳအမူ ျပဳလုပ္အျပီး ၇၂နာရီအတြင္း စေသာက္ဖို႕လိုသလို ျပင္းထန္တဲ့ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြကိုလည္း ေမွ်ာ္လင့္ထားဖို႕ လိုအပ္ပါေၾကာင္း မွ်ေဝေပးလိုက္ရပါတယ္။

ဤေဆာင္းပါးကို Mizzima ၏ မိတ္ဘက္ က်န္းမာေရးႏွင့္ ေဆးပညာဝက္ဘ္ဆိုဒ္ hellosayarwon.com မွ ကူးယူေဖာ္ျပပါသည္။

Tags: